ఫిరాయింపుల రాజకీయాలకు అడ్డుకట్ట..
రాజ్యాంగంలో పదో షెడ్యూల్ ఎలా పుట్టింది?
హర్యానాలో మొదలైన రాజకీయ ఫిరాయింపుల సంస్కృతి
‘గయా లాల్’తో పుట్టిన ‘ఆయా రామ్.. గయా రామ్’ పదం
ప్రభుత్వాల పతనానికి కారణమైన పార్టీ మార్పులు
రాజీవ్ గాంధీ హయాంలో వచ్చిన ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం
2003లో మరింత కఠినతరం చేసిన వాజ్పేయి ప్రభుత్వం
ప్రస్తుత రాజకీయాల్లోనూ కొనసాగుతున్న చట్టపరమైన పోరాటాలు
ఒకే రోజులో మూడు సార్లు పార్టీ మార్చిన ఎమ్మెల్యే కథతో భారత రాజకీయాల్లో పుట్టిన ‘ఆయా రామ్.. గయా రామ్’ పదం దశాబ్దాల పాటు అధికార మార్పిడులకు ప్రతీకగా నిలిచింది. ప్రజల ఓట్లతో గెలిచిన ప్రజాప్రతినిధులు పదవులు, రాజకీయ లాభాల కోసం పార్టీలను మారుస్తుండటంతో ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థే ప్రశ్నార్థకంగా మారింది. ఈ నేపథ్యంలో 1985లో తీసుకొచ్చిన ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం భారత రాజకీయాల్లో కీలక మలుపు తిప్పింది.
పెన్ పవర్ ప్రత్యేక కథనం, న్యూఢిల్లీ, జూన్ 12
భారత రాజకీయ చరిత్రలో ‘ఆయా రామ్.. గయా రామ్’ అనే పదానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఒక పార్టీ నుంచి మరొక పార్టీకి తరచూ మారే రాజకీయ నాయకులను సూచించే ఈ పదం 1967లో హర్యానా రాజకీయాల నుంచి దేశవ్యాప్తంగా ప్రాచుర్యం పొందింది. అప్పట్లో ప్రజలు ఎన్నుకున్న ప్రజాప్రతినిధులు స్వప్రయోజనాల కోసం పార్టీలను మార్చడం వల్ల ప్రభుత్వాలు కూలిపోవడం, రాజకీయ అస్థిరత పెరగడం సాధారణ విషయాలుగా మారాయి. ఈ పరిస్థితులకు చెక్ పెట్టాలనే ఉద్దేశంతోనే ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం అమలులోకి వచ్చింది.
హర్యానాలో జరిగిన తొలి అసెంబ్లీ ఎన్నికల తర్వాత కాంగ్రెస్ పార్టీ అధికారంలోకి వచ్చినా, అంతర్గత విభేదాలు త్వరలోనే రాజకీయ సంక్షోభానికి దారితీశాయి. ఈ సమయంలో ఎమ్మెల్యే గయా లాల్ ఒకే రోజులో కాంగ్రెస్ నుంచి సంయుక్త విధాయక్ దళ్ (ఎస్వీడీ)లో చేరి, మళ్లీ కాంగ్రెస్లోకి వెళ్లి, తిరిగి పార్టీ మారడం దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించింది. అప్పటి రాజకీయ నాయకుడు రావు బీరేందర్ సింగ్ మీడియా ముందు గయా లాల్ను చూపిస్తూ “గయా లాల్ ఇప్పుడు ఆయా రామ్ అయ్యాడు” అని వ్యాఖ్యానించడంతో ‘ఆయా రామ్.. గయా రామ్’ అనే పదం రాజకీయ నిఘంటువులో స్థానం సంపాదించుకుంది.
అయితే గయా లాల్ ఒక్కరే కాదు. అదే కాలంలో హీరా నంద్ ఆర్య అనే ఎమ్మెల్యే ఐదు సార్లు పార్టీ మార్చగా, మరికొందరు పలుమార్లు ఫిరాయింపులు చేశారు. దీంతో ప్రజల తీర్పు కంటే రాజకీయ లావాదేవీలే ప్రభుత్వాల భవితవ్యాన్ని నిర్ణయించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఎన్నికల్లో ఓటర్ల విశ్వాసంతో గెలిచిన నాయకులు ఆ తర్వాత వ్యక్తిగత ప్రయోజనాల కోసం వైఖరి మార్చడం ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తికి విరుద్ధమని విమర్శలు వెల్లువెత్తాయి.
ఈ పరిణామాల నేపథ్యంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం ఫిరాయింపుల సమస్యపై అధ్యయనం చేయడానికి కమిటీని నియమించింది. ఆ కమిటీ సిఫార్సుల ఆధారంగా 1985లో రాజీవ్ గాంధీ ప్రభుత్వం రాజ్యాంగ 52వ సవరణ ద్వారా పదో షెడ్యూల్ను ప్రవేశపెట్టింది. ఇదే ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టానికి పునాది. ఈ చట్టం ప్రకారం పార్టీ గుర్తుపై ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యే లేదా ఎంపీ స్వచ్ఛందంగా పార్టీ సభ్యత్వాన్ని వదిలినా, పార్టీ విప్కు వ్యతిరేకంగా కీలక ఓటింగ్లో పాల్గొన్నా అనర్హతకు గురయ్యే అవకాశం ఉంటుంది.
ఈ చట్టం పార్లమెంట్తో పాటు రాష్ట్ర శాసనసభలకూ వర్తిస్తుంది. ఫిరాయింపులపై వచ్చిన ఫిర్యాదులను సభ స్పీకర్ లేదా చైర్మన్ విచారించి నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం పొందారు. అయితే ఒక పార్టీకి చెందిన కనీసం మూడింట రెండొంతుల మంది సభ్యులు కలిసి విలీనం అయితే అది ఫిరాయింపుగా పరిగణించబడదనే మినహాయింపును కూడా చట్టం కల్పించింది.
అయితే కాలక్రమేణా ఈ చట్టంలోని కొన్ని లోపాలు బయటపడ్డాయి. దీనితో 2003లో అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి ప్రభుత్వం 91వ రాజ్యాంగ సవరణను తీసుకొచ్చింది. మంత్రివర్గ పరిమాణంపై పరిమితులు విధించడంతో పాటు ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టాన్ని మరింత బలోపేతం చేసింది. పదవుల ఆశతో పార్టీ మారే ధోరణిని తగ్గించడమే ఈ సవరణ ప్రధాన లక్ష్యంగా నిలిచింది.
ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం అమలులోకి వచ్చిన తర్వాత ‘ఆయా రామ్.. గయా రామ్’ తరహా రాజకీయాలు గణనీయంగా తగ్గినప్పటికీ పూర్తిగా అంతరించిపోలేదు. మహారాష్ట్ర, పశ్చిమ బెంగాల్ వంటి రాష్ట్రాల్లో ఇటీవల జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలు ఈ చట్టం ఇప్పటికీ రాజకీయ చర్చల్లో కీలక అంశంగానే కొనసాగుతోందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి. ఒకవైపు రాజకీయ స్థిరత్వానికి ఇది రక్షణగా నిలుస్తుండగా, మరోవైపు ప్రజాప్రతినిధుల స్వేచ్ఛను పరిమితం చేస్తోందనే విమర్శలు కూడా వినిపిస్తున్నాయి.
అయినప్పటికీ ప్రజల ఓటు విలువను కాపాడటం, ఎన్నికల అనంతరం రాజకీయ వ్యాపారాన్ని అరికట్టడం, ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థను బలోపేతం చేయడం వంటి లక్ష్యాల దృష్ట్యా ఫిరాయింపుల నిరోధక చట్టం భారత రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక మైలురాయిగా నిలిచింది.